Een inrichting voor de Grevelingen

Met de Deltawerken verdween grotendeels de dreigende zeegatdynamiek, maar het afdammen stopte ook de zoetwatertoevoer. Zo kwamen diverse eilanden pas echt in het zout te liggen (eerst was er nog veel brak water). Met een stormvloedkering werd de Oosterschelde een doodlopende zeearm en in dezelfde hype werd de Grevelingen van een gepland zoet meer een zout meer. Deze laatste is niet stabiel gebleken. Een zinloze verzilting van het Volkerak-Zoommeer dreigt. Met toepassing van de Kier in de Haringvlietsluizen en een open Nieuwe Waterweg komen watervoorraden en inlaatpunten in de problemen en de voorgenomen verzilting van het Volkerak-Zoommeer maakt dat Zeeuwse eilanden aan het zoetwaterinfuus komen te liggen. Het verzilten wordt aan de kaak gesteld in het artikel ‘Zinloos verzilten’. Met een verantwoorde inrichting kan de Grevelingen bidragen aan het tegengaan van verzilting en een aanzienlijke zoetwaterbuffer vormen.

Met de voltooiing van de Brouwersdam in 1971 ontstond het grootste zoutwatermeer van Europa. Het Grevelingenmeer bleek in de beginjaren een eldorado voor duikers, die in het heldere water het rijke zeeleven konden bewonderen. De afsluiting betekende echter ook het verlies van stroming en verversing. Hierdoor is nu nog slechts in de bovenste waterlaag leven aanwezig. Vanaf 8 meter diepte is het water zuurstofloos en stapelt dood materiaal zich op. Dikke schimmelpakketten bedekken de bodem en zwavelproducerende bacteriën veroorzaken er een geur van rotte eieren. De milieuproblemen nemen toe en lijken onoplosbaar. Het proces zet zich voort. Ook op ondiepere plaatsen komt alsmaar meer sterfte voor.

“Het Grevelingenmeer vertoont door gelaagdheid in de zomer zuurstofloosheid in de diepere delen. Ondanks de aanleg van een doorlaat in de Brouwersdam in 1978, waarmee het contact met de Noordzee gedeeltelijk hersteld is, blijft dit proces optreden. Het Grevelingenmeer blijft een kwetsbaar systeem, met te weinig dynamiek en heeft daarom problemen door te weinig zuurstof in de diepere delen.”

Aldus M. Schrijvers (SBB) en H. Haas (RWS) in `Herstel estuariene natuur en dynamiek in de zuidwestelijke delta´, Vakblad Natuur Bos Landschap, mei 2009.

Men denkt de milieuproblemen op te lossen met een grote afsluitbare doorlaat in de Brouwersdam om dynamiek terug te krijgen. Vooralsnog bedraagt de maximaal haalbare opening slechts een fractie van de oorspronkelijke monding van het zeegat. Het is dan ook niet mogelijk dat door deze maatregel de Grevelingen zich ecologisch herstelt. Voor het areaal van de Grevelingen dient naar een andere oplossing gezocht te worden. Doorstroming met rivierwater in combinatie met getij geeft een goede invulling aan de inrichting van de oostelijke Grevelingen. Dit is mogelijk middels een doorsteek onder Goeree en een forse opening in de Grevelingendam. Haringvliet, Grevelingen en Oosterschelde worden dan met elkaar verbonden. Het resultaat is een permanente open verbinding tussen rivieren en zee. Hiermee wordt het ecologisch hoofddoel van het Nationaal Waterplan, namelijk estuariene dynamiek, gerealiseerd. Bovendien voldoen we zo tevens aan de internationale afspraken om Rijn en Maas weer geschikt te maken voor migrerende vissen.

Tweedeling
Het is nooit een oplossing om het zoute water en getijde weer terug te brengen, zeker niet zonder voldoende rivierwateraanvoer. Alleen met zoet water kan men de tegendruk vergroten om de verziltinggrens zo dicht mogelijk tegen de kustlijn te leggen.

Bij estuariene dynamiek is er kans op stagnatie in de diepere delen van de westelijke Grevelingen. Om stagnant water te voorkomen is gezocht naar een evenwichtige verhouding van de oppervlakten.

 

De grote zilverreiger, een markante deltabewoner - Foto: C. Huijgens


Behoud van de bestaande zoetwatervoorraden is van groot belang. Heel Nederland mag niet afhankelijk worden van het IJsselmeer en zoet water dient te liggen waar het nodig is.
Een zoet reservoir in de Grevelingen geeft soelaas voor de zoetwaterproblematiek van Schouwen-Duiveland. Daarnaast kan Nederland, na het afsluiten van de Nieuwe Waterweg, zich gaan profileren als hét exportland van zoet water, met bekkens aan de kust.
In het oostelijk deel mengen zich zout en zoet water. De tweedeling is voorwaarde voor gecontroleerde ontwikkeling van duurzame ecologische systemen, waterveiligheid en zoetwatervoorziening. De huidige regelfunctie van de doorlaatmiddelen in de Brouwersdam is te verwaarlozen in relatie met die van de Haringvlietsluizen en de Stormvloedkering. Deling van de Grevelingen is op dit punt geen bezwaar. De inrichting komt overeen met onze integrale landelijke visie.


Landbouw en zoetwatervoorziening
Ter compensatie van het verlies aan landbouwgronden voor de doorsteek, kan inpoldering plaatsvinden onder Goeree (groen). Met de door ons in oktober 2008 gepresenteerde inrichting voor de Zuidwestelijke Delta blijven het Haringvliet en het Volkerak-Zoommeer als zoetwatervoorraden behouden, evenals de bestaande inlaatpunten. Ook bij deze deelinrichting gaan we hiervan uit.
Om verzilting op Goeree-Overflakkee tegen te gaan stellen we infiltreren in haarvaten voor. Dit in de vorm van een fijnmazige doorstroming met zoet water van noord naar zuid, van het Haringvliet naar de Grevelingen..


Een inrichting voor de Grevelingen - Schets: W. Borm

Recreatie en visserij
Een doorsteek onder Goeree, de zogenaamde Scharrezee, is een lang gekoesterd wensbeeld van de recreatievaart. Rondvaren tussen de Zeeuwse eilanden, zonder de zee op te hoeven, is een groot voordeel. Ten oosten van Brouwershaven kunnen schutsluizen (oranje) worden aangelegd.
Daarnaast maakt de estuariene dynamiek, met een langzame overgang van zout naar zoet, van getijden naar getijloos, dat de belevingswaarde van het gebied aanzienlijk toeneemt. Verbetering van waterkwaliteit heeft meteen invloed op de kwaliteit van recreëren en sportvissen.
Met doorstroming van rivierwater keert de aanvoer van voedingsstoffen, waaraan de schelpdiercultures momenteel zo´n behoefte hebben, in alle deltawateren terug.


Plan van aanpak
Een inrichting zoals voorgesteld is sterk bepalend voor landbouw, recreatie, visserij, natuur, veiligheid en zoetwatervoorziening. Zorgvuldige afweging is dan ook gewenst voor een goed samengaan van al deze belangen.
Als eerste maatregel kan een permanent open verbinding tussen Oosterschelde en Grevelingen gerealiseerd worden. Dit betekent de bouw van een brug parallel aan de Grevelingendam. Na aanleg wordt de dam op het betreffende traject verwijderd.
Intussen kunnen de werkzaamheden voor een doorsteek onder Goeree starten en kan een dam aangelegd worden om de westelijke Grevelingen van het overige deel te scheiden. Vervolgens mag rivierwater vanuit het Haringvliet de Grevelingen instromen. Dit dient te gaan via een geleidelijke toename van doorvoer. Wanneer er eenmaal sprake is van zeesluizen voor de Nieuwe Waterweg, kan de doorvoer van zoet water hier nog aanzienlijk toenemen.

Bevers zwerven via Deltanatuurgebieden van het Haringvliet naar de zoetwatergetijdengebieden in de Grevelingen - Foto: C. Huijgens


De mens als toeschouwer, de natuur als bouwer
Hoe vormt zich in het midden van de Grevelingen een zoetwatergetijdengebied? Waar komen platen boven en waar schuren geulen uit? Hoe snel zal de trekvispopulatie zich herstellen? Vragen te over.
Zoals in elke delta, zullen er zich in tijd en ruime continue veranderingen voltrekken. Het is dan ook onmogelijk om specifieke natuurdoelstellingen te omschrijven. De mens schept de randvoorwaarden en probeert met slim sluisbeheer de gevolgen van excessen in rivierwaterafvoer te reduceren en de waterveiligheid te garanderen. Voor de rest zijn we toeschouwer en kijken we met bewondering naar hoe in een dynamische en gezonde delta de natuur zelf evolueert.

Adviesgroep Borm & Huijgens – integraal waterbeheer – februari 2011


Bronnen:

Deltaraad (2003). Delta in Zicht, Provincie Zeeland.

Ontwikkelingsvisie Zicht op de Grevelingen (2006), Groenservice Zuid-Holland.

Turlings L. en R. Nieuwkamer (2009). Verkenning Grevelingen water en getij, Witteveen + Bos.

Bestuurscommissie Grevelingen (2010), MIRT Verkenning Grevelingen.

Berichtgeving Toekomst Grevelingen (2010), Natuur- en Recreatieschap de Grevelingen.

Summary

A design for the Grevelingen

In 1971 the Delta Works have created the largest saltwater lake in Europe, the lake of Grevelingen. With the loss of flow and refresh of water, from 8 meters deep the water contains no oxygen and dead material accumulates on the bottom. Of all the delta waters, the lake of Grevelingen has the most critical ecological conditions.
River flow and tide gives a good solving to the eastern Grevelingen. Also, the Netherlands complies to the international agreements on fish migration. A balanced division of the areas avoids stagnant water. For the development of estuarine dynamics in the other areas of Grevelingen a separating dam is necessary. Eastern of the dam a freshwater tidal area arises. As compensation for lost of agricultural area, reclaimed land can be realized immediately near Goeree. The fresh water supply for Schouwen-Duiveland is to garantee with the construction of a reservoir filled with fresh water from the Haringvliet. An design as proposed is good for water quality, water supply, agriculture, recreation, fishing and nature.
Man creates the preconditions and is capable by smart lock management to reduce the consequences of extremes in river runoff and to guarantee flood protection. For the rest he looks with admiration in which way nature itself evolves to a dynamic and healthy delta.

Samenvatting

Een inrichtingsvoorstel voor de Grevelingen

In 1971 ontstond het grootste zoutwatermeer van Europa; het Grevelingenmeer. Door het verlies van stroming en verversing, is vanaf 8 meter diepte het water zuurstofloos en stapelt dood materiaal zich op. Ecologisch gezien is van alle deltawateren het Grevelingenmeer er het slechts aan toe.
Doorstroming met rivierwater in combinatie met getij geeft een goede invulling aan de oostelijke Grevelingen. Hiermee voldoet Nederland tevens aan de internationale afspraken voor vismigratie. Om stagnant water te voorkomen is gekozen voor een evenwichtige verdeling van de oppervlakten.
Voor de ontwikkeling van estuariene dynamiek in het overige areaal van de Grevelingen is een scheidingsdam noodzakelijk. Ten oosten van de dam ontluikt een zoetwatergetijdengebied. Inpoldering tegen Goeree als compensatie voor de doorsteek is meteen te realiseren. De zoetwatervoorziening voor Schouwen-Duiveland is te garanderen met de aanleg van een spaarbekken, gevuld met zoet water uit het Haringvliet. Een inrichting zoals voorgesteld is goed voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening, landbouw, recreatie, visserij en natuur.
De mens schept de randvoorwaarden en kan met slim sluisbeheer de gevolgen van excessen in rivierwaterafvoer reduceren en de waterveiligheid garanderen. Voor de rest kijken we met bewondering toe hoe in een dynamische en gezonde delta de natuur zelf evolueert.